4 chữ “Cửu Huyền
Thất Tổ” mang ý nghĩa gì trong văn hoá Việt Nam
1) Ý nghĩa của
bốn chữ “Cửu Huyền Thất Tổ”
Nếu tra cứu
qua các từ điển Phật học và Hán học, và các bộ từ điển lớn của Trung Hoa, ta
cũng không thấy từ nguyên của bốn chữ này. Như chúng ta biết, phần lớn các thuật
ngữ Hán Việt đều được người Việt tiếp thu thông qua các cuộc giao lưu văn hoá
hoặc tôn giáo Hán Việt qua nhiều thời đại. Nhưng bốn chữ này, chúng tôi nghĩ là
do các nhà Sư Việt Nam sáng tạo, không hề chịu ảnh hưởng văn hoá của Phật giáo
Trung Quốc hoặc Ấn Độ.
Không biết bốn
chữ nầy được xuất hiện trong văn bản nào sớm nhất, nhưng theo chỗ chúng tôi biết,
bốn chữ này xuất hiện trong tác phẩm Sự Lý Dung Thông viết bằng thể thơ song thất
lục bát của Thiền sư Hương Hải (1728-1815) được Tiến sĩ Lê Mạnh Thát đã dày
công biên khảo và dịch lại, cho in chung trong Toàn Tập Minh Châu Hương Hải
(Nhà Xuất bản TP. HCM, 2000). Phía sau cuốn sách có in toàn bộ tác phẩm và ngữ
lục của Thiền sư bằng chữ Hán. Tác phẩm Sự Lý Dung Thông (trang 416) cũng nằm
trong phần phụ lục này, có đề cập đến bốn chữ này trong hai câu thơ :
"Thích độ
nhân miễn tam đồ khổ
Thoát cửu huyền
thất tổ siêu phương "
(Nghĩa là giáo
lý đức Phật Thích Ca hoá độ chúng sanh để thoát khỏi ba đường khổ: địa ngục, ngạ
quỷ và súc sanh, và có khả năng cứu thoát cửu huyền và thất tổ được siêu
thăng).
Có lẽ vì câu
trên quá cô đọng nên bản Việt ngữ của Tiến sĩ Lê Mạnh Thát (trang 392), vẫn giữ
nguyên như vậy, và phần dưới có chú thích ngắn gọn về bốn chữ "cửu huyền
thất tổ" như sau:
Cửu huyền :
Chín đời: Cao, tằng, tổ, cha, mình, con, cháu, chắt, chít.
Thất tổ : Bảy
đời: Cao, tằng, tổ, cao cao, tằng tằng, tổ tổ, cao tổ.
Mặc dầu trong
các từ điển, chúng tôi không thấy có chữ "huyền" nào có nghĩa là
"đời" cả, nhưng qua quá trình Việt Hoá, chữ nầy được hiểu như là
"đời", và có lẽ nên dịch là "thế hệ" thì chính xác hơn.
Chín thế hệ
trên, nếu phiên âm bằng chữ Hán thì được viết như sau :
Cao - Tằng - Tổ
- Khảo - Kỷ - Tử - Tôn - Tằng - Huyền
Như vậy, nếu lấy
thế hệ mình làm chính thì tính ngược lên bốn đời và tính xuống bốn đời thành ra
chín đời.
Một vị Hoà Thượng
mà người viết có duyên học hỏi đã giải thích rằng, sở dĩ gọi chữ "Huyền"
ở đây vì chữ "Huyền" trong "cửu huyền" này vốn có nghĩa là
"đen", vô lượng kiếp chúng sanh luân hồi sống chết, khi thân xác này
rã rời, phân ly, trả về cho tứ đại, những chất tinh tuỷ xương máu và thịt tan
rã, huỷ hoại đều biến thành màu đen nên gọi là "huyền". Bởi chín thế
hệ vần xoay, sống chết như vậy nên gọi là "cửu huyền".
Thất Tổ có
nghĩa là bảy ông tổ. Tổ là ông nội của đời
mình; đi ngược lên sáu đời nữa gọi là thất tổ.
Như vậy, chữ
"cửu huyền" bao quát hơn chữ "thất tổ". Vì "thất tổ"
chỉ cho các thế hệ đi trước, còn "cửu huyền" không những chỉ cho bốn
thế hệ trước mà còn nhắc đến bốn thế hệ sau nữa. Chính vì vậy, nơi thờ phụng những
vị quá vãng còn được gọi là "Nhà Thờ Cửu Huyền" (viết bằng tiếng Việt),
thỉnh thoảng dùng bốn chữ "Cửu Huyền Thất Tổ" (viết bằng chữ Hán).
Quý Tăng Ni miền Nam và miền Bắc cũng dùng cụm từ này để chỉ cho nơi thờ ông
bà, cha mẹ mình nhiều đời, nhưng không phổ biến rộng rãi, các vị thường dùng từ
"hương linh" chỉ người đã khuất, và nơi thờ các hương linh ấy được gọi
là "bàn linh". Các tịnh xá thuộc hệ phái Khất Sĩ dùng từ "Cửu
Huyền" hoặc cả "Cửu Huyền Thất Tổ" chỉ cho nơi thờ những người
đã quá vãng.
2) “Cửu Huyền
Thất Tổ” trong nền văn hoá Việt Nam
Theo cách nhìn
tổng quát, văn hóa có hai phần đặc trưng, đó là văn hóa vật chất và văn hóa
tinh thần. Nền văn hóa vật chất bao gồm các lĩnh vực thuộc khoa học kỹ thuật.
Văn hóa tinh thần bao gồm các lĩnh vực thuộc học thuật, tư tưởng, tôn giáo và
các loại hình giải trí, nghệ thuật
Cách biểu hiện
lòng tôn trọng, nhớ ơn và biết ơn ông bà cha mẹ nhiều đời nhiều kiếp qua việc
thờ cúng của người Việt Nam thuộc loại hình văn hoá tinh thần. Cách tôn kính,
thờ cúng này không phải ở Việt Nam mới có, mà từ thuở nhà Hạ (2205-1767 TCN),
Thương / Ân (1766-1112 TCN), Chu (1111–221 TCN) bên Trung Hoa cũng đã có nghi lễ
thờ cúng ông bà tổ tiên rồi. Các vua chúa thường đi tế Giao (cúng trời đất) ở một
nơi được xem là linh thiêng, hoặc cúng tổ tiên trong Thái Miếu.
Nền văn hoá Việt
Nam thời cổ và trung đại cũng vậy. Các vua chúa thường đi cúng tế nơi Thái Miếu,
nơi đền thờ các vị khai quốc công thần. Còn người dân dã thì thường thờ ông bà
cha mẹ tại nhà và làm lễ cúng giỗ hàng năm.
Văn hoá Việt
Nam, dù trải bao thăng trầm lịch sử, nhưng đạo lý:
“Sang đò nhớ
ơn người chèo chống, nằm võng nhớ ơn người mắc dây”
vẫn được khắc
sâu trong tâm khảm người Việt, vẫn ấm áp trong tiếng hát hời ru con muôn thuở:
“Nước chảy ra
thương cha nhớ mẹ
Nước chảy vào
thương mẹ nhớ cha”.
